GNSS ÖLÇÜM YÖNTEMİ KILAVUZU Büyük Ölçekli Harita ve Harita Bilgileri Üretimi Kapsamında
(T.C. Resmî Gazete – 26 Haziran 2018, 4 Ekim 2025 değişiklikleri)
01Giriş
Bu kılavuz, Büyük Ölçekli Harita ve Harita Bilgileri Üretim Yönetmeliği (2018/2025) kapsamında GNSS ölçümlerinin planlanması, uygulanması ve değerlendirilmesine ilişkin teknik esasları içerir.
GNSS oturum planlaması; jeodezik ağ oluşturma, tektonik hareket izleme ve mühendislik yapılarındaki deformasyonları belirleme amacıyla eşzamanlı statik gözlemlerin programlanması işlemidir. Proje amacına göre ölçüm tekniği, oturum süreleri ve ortak nokta gereksinimleri değişir.
02Temel Kavramlar ve Referans Sistemi
2.1. Referans Çerçevesi – TUREF
- Koordinat Sistemi: TUREF (Türkiye Ulusal Referans Çerçevesi), ITRF96 ile uyumlu, referans epoğu 2005.000.
- Elipsoid: GRS80 (a = 6.378.137,0 m, 1/f = 298,257222101)
- İzdüşüm: Transvers Mercator, 3° dilim.
- Yükseklik Sistemi: TUDD (Türkiye Ulusal Düşey Datumu) – Antalya mareograf (1936–1971), güncel Türkiye Jeoit Modeli (TGyy) ile ortometrik yükseklik hesaplanır.
2.2. Kontrol Noktası Sınıfları
| Derece | Tanım | Maks. Baz |
| A | Küresel/ Bölgesel ağlar (ITRF/ETRF) | – |
| B | TUTGA / TUSAGA‑Aktif | – |
| C1 | Ana GNSS ağı | 30 km |
| C2 | Sıklaştırma GNSS ağı | 15 km |
| C3 | Alım sıklaştırma ağı | 10 km |
| C4 | Poligon ağı | 5 km |
2.3. Epok Kaydırma (Hız Modeli)
Koordinatlar ölçme epoğundan (T) referans epoğuna (T₀=2005,0) Harita Genel Müdürlüğünce yayımlanan güncel Türkiye Hız Alanı Modeli kullanılarak taşınır:
X(T₀) = X(T) + (T₀ – T)·VX
Y(T₀) = Y(T) + (T₀ – T)·VY
Z(T₀) = Z(T) + (T₀ – T)·VZ
Hız vektörleri HGM tarafından yayımlanır.
03Oturum Planlaması – Ortak Nokta Kuralları
3.1. Standart Jeodezik Ağlar (C1, C2, C3)
- C1: En az 2 TUTGA/TUSAGA‑Aktif + diğer C1 noktalarından toplam ≥3 nokta. Oturumlar arası en az 1 baz veya 2 ortak nokta.
- C2: En az 2 bağımsız baz (≤15 km) TUTGA/C1’e bağlı.
- C3: En az 2 bağımsız baz (≤10 km) C1/C2’ye bağlı.
3.2. Tektonik / Deformasyon Çalışmaları
- “Alıcı kaydırma” yöntemi kullanılmaz. Tüm oturumlarda en az 3–4 adet sabit referans pilyesi (A/B derece, stabil bölgede) eşzamanlı gözlemlenir.
- Fay hattı geçişlerinde aynı bloktaki noktalar tercih edilir, enterpolasyon hataları minimize edilir.
04Uygulama Türlerine Göre Ölçüm Parametreleri
4.1. C1 Derece Ağ (Ana GNSS Ağı)
| Parametre | Değer |
| Alıcı | Çift frekanslı, ≥6 uydu |
| Uydu sayısı | ≥5 |
| Kayıt aralığı | ≤15 sn |
| Uydu yükseklik açısı | 10° |
| Ölçüm süresi | ≥120 dakika |
| Anten yüksekliği | Öncesi ve sonrası ikişer kez, 3 yönden, mm |
| Pilyesiz nokta | 2 oturum, anten yüksekliği farkı ≥10 cm |
| Baz σ | ≤ ±(10 mm + 1 ppm) |
| Koordinat σ | σφ,σλ ≤ 3 cm ; σh ≤ 5 cm |
| Ölçek uyumu | |1 – λ| ≤ 3 ppm |
4.2. C2 Derece Ağ (Sıklaştırma)
| Parametre | Değer |
| Alıcı | ≥6 uydu kaydı |
| Uydu sayısı | ≥5 |
| Kayıt aralığı | ≤15 sn |
| Süre | 60 dk (tek frekans → 90 dk) |
| Pilyesiz nokta | 30 dk × 2 oturum (tek freq. 45 dk), ≥10 cm fark |
| Baz σ | ≤ ±(10 mm + 1,5 ppm) |
| Koordinat σ | σφ,σλ ≤ 4 cm ; σh ≤ 5 cm |
4.3. C3 Derece Ağ (Alım Sıklaştırma)
| Parametre | Değer |
| Yöntem | Statik veya Hızlı Statik |
| Süre (≤5 km) | 20 dk (tek freq. 30 dk) |
| Süre (>5 km) | 20 dk + (km başına 3 dk; tek freq. 5 dk) |
| Baz σ | ≤ ±(10 mm + 1,5 ppm) |
| Koordinat σ | σφ,σλ ≤ 5 cm ; σh ≤ 6 cm |
4.4. Poligon Noktaları (GNSS)
Statik / Hızlı Statik:
- Baz ≤ 5 km, süre ≥10 dk, 2 referans noktası, kayıt aralığı ≤10 sn.
- Yatay/düşey doğruluk ≤ ±8 cm.
Kinematik (Ölçü sonrası veya GZK):
- ≥2 oturum, ≥1 saat ara, ≥10 epok, ≤5 km referans.
- İki oturum arası fark ≤ ±7 cm.
- Veri toplama aralığı ≤5 sn.
4.5. Tektonik Hareket İzleme
- Teknik: Precise Statik (IGS final yörünge, GAMIT/Bernese)
- Süre: ≥24 saat kesintisiz, yılda 1–2 kez tekrar.
- Donanım: Sabit pilye, Choke Ring anten.
- Değerlendirme: İyonosfer, troposfer, yüklenme, kutup hareketi modellenir.
4.6. Deformasyon İzleme (Köprü, Baraj, Viyadük)
- Teknik: Sürekli Statik (Continuous GNSS)
- Süre: Periyodik → 4–12 saat; kritik → 7/24, 1–20 Hz veri.
- Donanım: Sabit pilye, Choke Ring.
05TUSAGA‑Aktif Sistemi ile Ölçüm
5.1. Nokta (C1–C4) Koordinatı
- En az 3 TUSAGA‑Aktif istasyonu + hassas yörünge (±3 cm), baz uzunluğu sınırı yok.
- Zorunlu değilse kullanmayınız. Kullanılacaksa:
- Bölge tektoniği gözetilir,
- Atmosfer modelleri doğru seçilir,
- Deneyimli mühendis değerlendirir,
- İdareden teknik raporla onay alınır.
5.2. Ağ GZK – Poligon
| Parametre | Değer |
| Düzeltme tekniği | VRS / FKP / MAC |
| Belirsizlik | Sabit (Fixed) |
| Uydu sayısı | ≥5 |
| Uydu yüksekliği | 10° |
| Kayıt aralığı | 1 sn |
| Ölçüm süresi | ≥10 epok |
| Oturum arası | ≥1 saat |
| Oturum farkı | ≤ ±7 cm |
| Kayıt | Ek‑11 çizelgesi doldurulur |
5.3. Ağ GZK – Detay
| Parametre | Değer |
| Teknik | VRS / FKP / MAC |
| Belirsizlik | Sabit (Fixed) |
| Uydu sayısı | ≥5 |
| Uydu yüksekliği | 10° |
| Kayıt aralığı | 1 sn |
| Ölçüm süresi | ≥3 epok |
| Kayıt | Ek‑12 çizelgesi doldurulur |
06Saha Kuralları ve Dokümantasyon
6.1. Anten Yüksekliği (Tüm yöntemler)
- Ölçüm başlangıcı ve bitişinde 2’şer kez, 3 farklı yönden mm hassasiyetinde.
- Pilye/sehpa kullanımına göre ölçüm tipi (eğik/düşey) alıcı kılavuzuna uygun yapılır.
- Faz merkezine göre ölçülür (üretici işaretleri takip edilir).
6.2. Zorunlu Kayıt Belgeleri
- GNSS Ölçme ve Kayıt Karnesi (Ek‑5) – her oturum için.
- Poligon Koordinat Belirleme Çizelgesi (Ek‑11) – TUSAGA‑Aktif poligon için.
- Detay Koordinat Belirleme Çizelgesi (Ek‑12) – TUSAGA‑Aktif detay için.
6.3. Veri Formatı ve Arşiv
- Ham veri (alıcı formatı) ve RINEX formatında saklanır.
- Manyetik ortamda (disk, harici disk) arşivlenir.
- Dengeleme sonuçları, koordinat özetleri ve raporlar da arşive eklenir.
6.4. Kalibrasyon
Tüm GNSS alıcıları ve antenleri, TSE onaylı laboratuvarlarda 2 yılda bir kalibre edilerek uygunluk belgesi alınmalıdır.
07Hız Belirleme (C Derece Noktalar)
- 4 Ekim 2025 değişikliğiyle (Madde 21) C derece noktaların hızları, Harita Genel Müdürlüğünce yayımlanan güncel Türkiye Hız Alanı Modeli kullanılarak belirlenir.
- Önceki düzenlemedeki üçgen içi lineer enterpolasyon ve polinom (V = A + B·y + C·x) yöntemleri bu modele yerini bırakmıştır.
- Epok kaydırma, modelden alınan hızlarla Bölüm 2.3’teki eşitliklere göre yapılır.
08Özet Parametre Tablosu
| Uygulama | Alıcı | Süre (dk) | Baz (km) | σφ,σλ (cm) | σh (cm) | Oturum |
| C1 | Çift frek. | 120 | ≤30 | ≤3 | ≤5 | – |
| C2 | Jeodezik | 60 (90) | ≤15 | ≤4 | ≤5 | – |
| C3 | Jeodezik | 20–50 | ≤10 | ≤5 | ≤6 | – |
| Poligon (Statik) | Jeodezik | ≥10 | ≤5 | ≤8 | ≤8 | – |
| Poligon (Kinematik) | Jeodezik | ≥10 epok | ≤5 | ≤8 | ≤8 | ≥2, ≥1sa |
| Detay (Ağ GZK) | Jeodezik | ≥3 epok | – | ≤7 | ≤7 | ≥2, ≥1sa |
| Tektonik | +Choke Ring | 1440 | – | <0.1 | <0.1 | ≥24sa |
| Deformasyon | +Choke Ring | 240–720 / 7/24 | – | mm | mm | sürekli |
Bu kılavuz, yönetmelik hükümlerini açıklayıcı nitelikte olup, uygulamada ilgili resmî mevzuat esas alınmalıdır.
Kaynaklar
- Büyük Ölçekli Harita ve Harita Bilgileri Üretim Yönetmeliği (RG 26.06.2018 – 30460, değişiklik RG 04.10.2025 – 33037).
- TMMOB HKMO, Açıklamalı-Örneklemeli Büyük Ölçekli Harita ve Harita Bilgileri Üretim Yönetmeliği, 3. Baskı, Kasım 2025.
- T.C. Harita Genel Müdürlüğü – TUREF, TUSAGA‑Aktif, TGyy ve Hız Alanı dokümanları.
Bir yanıt yazın